Nieuczciwe praktyki w relacjach między dostawcami a sieciami handlowymi wciąż pozostają poważnym problemem rynku rolno-spożywczego. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów przypomina: sama przewaga kontraktowa nie jest zakazana — zakazane jest jej nadużywanie.
Temat tzw. przewagi kontraktowej w obrocie żywnością od lat pozostaje jednym z kluczowych zagadnień dla uczestników rynku. Jak podkreślają eksperci, problem dotyczy wszystkich etapów łańcucha dostaw — od producentów po duże sieci handlowe.
Nowe przepisy i ich znaczenie
Obowiązująca od listopada 2021 roku ustawa o przewadze kontraktowej wdraża unijną dyrektywę z 2019 roku i stanowi kontynuację wcześniejszych regulacji z 2016 roku. Jej głównym celem jest przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom rynkowym oraz ochrona słabszych uczestników rynku.
Przewaga kontraktowa oznacza istotną dysproporcję ekonomiczną między stronami umowy — najczęściej między dużymi sieciami handlowymi a mniejszymi dostawcami. Kluczowe znaczenie mają tutaj roczne obroty przedsiębiorstw, które mogą sięgać nawet setek milionów euro.
Nie każda przewaga jest problemem
Eksperci podkreślają, że samo posiadanie przewagi kontraktowej nie jest nielegalne. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy dochodzi do jej nieuczciwego wykorzystania — sprzecznego z dobrymi obyczajami i naruszającego interes drugiej strony.
Do najczęściej wskazywanych naruszeń należą m.in.:
opóźnione płatności za dostarczone produkty,
jednostronne zmiany warunków umów,
żądanie dodatkowych opłat niezwiązanych ze sprzedażą,
przerzucanie kosztów działalności sieci na dostawców.
„Czarne” i „szare” praktyki
Ustawa wprowadza podział na praktyki bezwzględnie zakazane (tzw. czarne) oraz warunkowo dopuszczalne (szare).
Praktyki czarne są zakazane w każdym przypadku — obejmują m.in.:
opóźnianie płatności powyżej 30 lub 60 dni,
anulowanie zamówień w ostatniej chwili,
wymuszanie rabatów po dostawie,
ujawnianie tajemnic przedsiębiorstwa.
Praktyki szare mogą być stosowane tylko wtedy, gdy zostały jasno uzgodnione w umowie przed rozpoczęciem współpracy. Dotyczą np. kosztów promocji, marketingu czy ekspozycji produktów.
Głośne decyzje i kary
Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów aktywnie monitoruje rynek i prowadzi postępowania wobec dużych sieci handlowych.
Jedna z głośniejszych spraw zakończyła się w 2023 roku nałożeniem kary przekraczającej 87 mln zł na jedną z sieci. Powodem było obciążanie dostawców kosztami transportu produktów z magazynów centralnych do sklepów — mimo że stanowiło to element standardowego modelu biznesowego sieci.
W ocenie urzędu takie działania prowadzą do nieuzasadnionego przerzucania kosztów działalności na dostawców i stanowią przykład nieuczciwego wykorzystania przewagi kontraktowej.
Trwające postępowania
Obecnie prowadzone są kolejne postępowania, m.in. dotyczące:
opłat logistycznych,
wymuszania korzystania z usług podmiotów trzecich,
przerzucania kosztów wykładania towarów na półki sklepowe.
Jak zaznaczają przedstawiciele urzędu, sprawy te są w toku i ich szczegóły nie mogą być jeszcze ujawnione.
Rola dostawców i organizacji branżowych
UOKiK podkreśla, że kluczową rolę w wykrywaniu nieprawidłowości odgrywają sami dostawcy oraz ich organizacje. Zachęca do:
żądania informacji o kosztach usług dodatkowych,
dokładnego analizowania umów,
zgłaszania nieprawidłowości.
Istotnym narzędziem wsparcia jest także możliwość uzyskania tzw. istotnego poglądu prezesa UOKiK w sprawach sądowych, co może znacząco wzmocnić pozycję słabszej strony w sporze.
Rynek wciąż pod presją
Mimo obowiązujących regulacji problem przewagi kontraktowej nie znika. Rosnąca koncentracja handlu i siła negocjacyjna dużych sieci sprawiają, że równowaga w relacjach biznesowych nadal pozostaje wyzwaniem.
Eksperci są zgodni — skuteczność przepisów zależy nie tylko od działań urzędów, ale także od świadomości i aktywności uczestników rynku.
opracowano na podstawie sesji dot. przewagi kontraktowej podczas XIX Euroforum Polskiego Mleczarstwa.
W sesji wzięli udział Andrzej Szczapański (KSM) oraz Hanna Drożniewska (UOKiK)
Na zdjęciu Andrzej Szczepański, wiceprezes KSM podczas prelekcji